Khai thác khoáng sản không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn để lại những tác động lâu dài đối với môi trường, cảnh quan và cộng đồng địa phương. Vì vậy, việc quản lý hiệu quả toàn bộ vòng đời dự án, từ khi bắt đầu khai thác đến khi kết thúc và phục hồi môi trường sau khai thác, đang trở thành một yêu cầu ngày càng quan trọng đối với ngành công nghiệp mỏ.

Tại dự án xử lý, đóng cửa mỏ Holden của Rio Tinto, tường chắn ngầm và hệ thống thu gom nước được xây dựng để ngăn ô nhiễm lan sang suối Railroad và Copper Creek, đồng thời thu gom nước ô nhiễm về nhà máy xử lý. Nước mặt và nước ngầm sẽ được giám sát lâu dài nhằm bảo đảm đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường của liên bang và bang. Ảnh: Rio Tinto

Đóng cửa mỏ khoáng sản và chuyển đổi sau khai thác không còn là công việc được thực hiện khi hoạt động sản xuất kết thúc mà trở thành một phần của chiến lược phát triển ngay từ giai đoạn đầu. Một kế hoạch đóng cửa được chuẩn bị sớm, cập nhật xuyên suốt vòng đời mỏ và triển khai hiệu quả có thể góp phần giảm rủi ro, tối ưu chi phí, tăng cường niềm tin của các bên liên quan và tạo ra giá trị lâu dài sau khi ngừng hoạt động khai thác khoáng sản.

Hoạt động đóng cửa mỏ không chỉ là một nghĩa vụ tuân thủ mà còn trở thành một công cụ tạo giá trị kinh doanh, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, giảm rủi ro dài hạn và củng cố niềm tin của nhà đầu tư, cơ quan quản lý cũng như cộng đồng dân cư. Dưới đây là năm nhóm khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả đóng cửa mỏ khoáng sản:

1. Lập kế hoạch đóng cửa sớm và xuyên suốt vòng đời mỏ

Mặc dù kế hoạch đóng cửa mỏ thường đã được tích hợp trong hồ sơ, quy hoạch hoặc các yêu cầu pháp lý liên quan đến dự án khai khoáng, trên thực tế, kế hoạch này vẫn dễ bị tách rời khỏi các quyết định vận hành và đầu tư được đưa ra hàng ngày. Khi dự án chuyển từ giai đoạn thăm dò sang phát triển và khai thác, tư duy về đóng cửa mỏ thường bị lấn át trước những ưu tiên về sản lượng, hiệu quả và chi phí ngắn hạn. Hệ quả là nhiều cơ hội quan trọng để định hình kết quả đóng cửa tối ưu ngay từ giai đoạn thiết kế bị bỏ lỡ.

Các kế hoạch đóng cửa được xây dựng sớm cũng thường mang tính khái quát, chưa đủ khả năng tác động đến những quyết định có ảnh hưởng lâu dài như thiết kế cơ sở hạ tầng hay định hướng sử dụng đất sau khai thác. Trong khi đó, nếu các quyết định thiết kế và vận hành chỉ tập trung vào hiệu quả sản xuất trước mắt mà thiếu tầm nhìn về đóng cửa mỏ, chúng có thể dẫn đến chi phí xử lý cao hơn, gia tăng rủi ro môi trường và làm phát sinh sự phản đối của cộng đồng dân cư trong giai đoạn sau khai thác.

Đưa chiến lược đóng cửa vào quá trình thiết kế ngay từ đầu có thể làm thay đổi đáng kể công tác quy hoạch và quản lý một dự án. Việc xem toàn bộ vòng đời mỏ như một dự án đầu tư vốn giúp doanh nghiệp đưa ra các lựa chọn sáng suốt hơn, chẳng hạn như xác định vị trí bãi đất đá thải, thiết kế địa hình cuối cùng hoặc chuẩn bị phương án sử dụng đất sau khai thác ngay từ giai đoạn đầu. Đồng thời, sự phối hợp giữa các nhóm tham gia thiết kế và vận hành mỏ, cùng với một quy trình kiểm soát đóng cửa mỏ có cấu trúc, sẽ giúp bảo đảm rằng các quyết định quan trọng trong suốt vòng đời dự án đều được xem xét dưới góc độ tác động đến giai đoạn đóng cửa mỏ và sau khai thác.

Một mỏ khoáng sản được thiết kế với tầm nhìn xuyên suốt toàn bộ vòng đời, bao gồm cả giai đoạn đóng cửa mỏ, sẽ tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với việc chỉ tối ưu hóa sản lượng trong thời gian khai thác. Thiết kế mỏ cần tính đến cộng đồng địa phương, hình thái địa hình cuối cùng, độ ổn định lâu dài, chức năng sinh thái và khả năng sử dụng đất sau khai thác. Nói cách khác, quy hoạch khai thác và quy hoạch đóng cửa mỏ không thể được xây dựng như hai quá trình tách biệt, mà cần được tích hợp ngay từ đầu để cùng hướng tới một kết quả bền vững về kinh tế, môi trường và xã hội.

2. Tích hợp mục tiêu đóng cửa vào hoạt động vận hành

Mọi mỏ khoáng sản được đưa vào khai thác rồi sẽ đến lúc phải đóng cửa. Tuy nhiên, trên thực tế, đóng cửa mỏ thường vẫn được xem như một công việc thuộc về tương lai, tách biệt với các hoạt động vận hành hàng ngày. Cách tiếp cận này có thể tạo ra khoảng cách giữa mục tiêu sản xuất trước mắt và kết quả đóng cửa dài hạn. Trong khi đó, kết quả cuối cùng của quá trình đóng cửa mỏ được định hình bởi gần như mọi quyết định được đưa ra trong suốt vòng đời vận hành của mỏ.

Sự thiếu kết nối giữa hoạt động khai thác và mục tiêu đóng cửa có thể dẫn đến những hệ quả đáng kể. Các vấn đề như ô nhiễm không được phát hiện và xử lý sớm, chương trình giám sát thiếu tính liên tục, dữ liệu và tri thức không được quản lý đầy đủ hay các chương trình xã hội không được duy trì có thể làm gia tăng chi phí và rủi ro danh tiếng trong giai đoạn đóng cửa mỏ. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ phải giải quyết các vấn đề tồn đọng mà còn phải khắc phục những hệ quả lẽ ra có thể được kiểm soát từ trước.

Cải tạo và phục hồi môi trường là một phần quan trọng của quá trình đóng cửa mỏ, nhưng hiệu quả của các hoạt động này phụ thuộc rất lớn vào cách chúng được chuẩn bị và bảo vệ trong suốt giai đoạn vận hành. Nếu không được lập kế hoạch cẩn thận, các khu vực đã cải tạo có thể bị hư hại do hoạt động của phương tiện, bị cỏ dại xâm lấn hoặc bị ảnh hưởng bởi việc kiểm soát vật liệu thải không hiệu quả. Hệ quả là doanh nghiệp phải thực hiện lại các công việc đã hoàn thành, làm tăng chi phí và kéo dài thời gian phục hồi môi trường.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi cách nhìn về hoạt động khai khoáng. Một mỏ không chỉ đơn thuần là nơi khai thác tài nguyên mà còn là một hệ thống quản lý vật liệu và chất thải quy mô lớn. Việc kiểm soát vị trí, phân loại và phân tách vật liệu, cùng với quản lý các đặc tính địa hóa của chúng, có thể đóng vai trò quyết định trong việc giảm nghĩa vụ và trách nhiệm dài hạn khi mỏ đóng cửa.

Thu thập và giám sát dữ liệu cũng có ý nghĩa không kém. Các mỏ chỉ coi hoạt động giám sát là một nghĩa vụ pháp lý tối thiểu có thể sẽ gặp khó khăn khi bước vào giai đoạn đóng cửa, bởi thiếu một cơ sở dữ liệu đầy đủ và đáng tin cậy để hiểu được các xu hướng môi trường và vận hành. Ngược lại, việc duy trì một nền tảng tri thức liên tục, có khả năng theo dõi và nhận diện các xu hướng ngay khi chúng xuất hiện, sẽ giúp doanh nghiệp đưa ra quyết định chủ động hơn trong suốt vòng đời mỏ. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể tránh tình trạng vừa phải xử lý các vấn đề tồn đọng, vừa phải đối mặt với sự thiếu hụt thông tin tại thời điểm đóng cửa, đồng thời giảm rủi ro và nâng cao chất lượng các quyết định dài hạn.

3. Xác định mục tiêu đóng cửa mỏ và các bước triển khai thực tế

Đóng cửa mỏ là một quá trình phức tạp, trong đó các yếu tố xã hội, môi trường và kỹ thuật có mối liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại. Việc cân bằng các ưu tiên khác nhau của các bên liên quan thường đòi hỏi những lựa chọn và đánh đổi nhất định giữa bảo tồn hệ sinh thái, tính khả thi về kinh tế và kỳ vọng của cộng đồng. Chẳng hạn, việc vừa bảo tồn sinh cảnh của các loài thực vật quý hiếm, vừa quản lý hoạt động đổ thải đất đá đòi hỏi phải có kế hoạch thận trọng và sự cân nhắc hài hòa giữa các mục tiêu khác nhau. Vì vậy, thành công của quá trình đóng cửa mỏ khoáng sản ngày nay không còn được đánh giá đơn thuần dựa trên việc hoàn thành các yêu cầu pháp lý. Một kế hoạch đóng cửa hiệu quả cần phản ánh các giá trị môi trường, xã hội và văn hóa của khu vực. Sự tham gia của cộng đồng địa phương có thể đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mục tiêu sử dụng đất sau khai thác, định hướng các chương trình phát triển sinh kế và chuyển đổi lực lượng lao động. Qua đó, kết quả đóng cửa mỏ không chỉ đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật mà còn tạo ra những giá trị phù hợp và có ý nghĩa lâu dài đối với địa phương.

Trong khoảng một thập kỷ qua, tư duy của ngành khai khoáng đã chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng quy hoạch mỏ tích hợp, thích ứng và bền vững hơn. Trọng tâm của xu hướng này là việc áp dụng các khuôn khổ quản lý dựa trên hiệu suất, trong đó các chỉ số hiệu suất chính (KPI) được theo dõi xuyên suốt vòng đời mỏ và gắn trực tiếp với các mục tiêu đóng cửa. Cách tiếp cận này cho phép doanh nghiệp đánh giá tiến độ, điều chỉnh kế hoạch và quản lý rủi ro một cách linh hoạt thay vì chỉ xử lý các vấn đề khi mỏ bước vào giai đoạn cuối vòng đời.

Một động lực quan trọng khác là sự gia tăng vai trò của vốn tự nhiên trong quy hoạch đóng cửa. Theo cách tiếp cận này, hệ sinh thái và sự đa dạng sinh học được xem là những giá trị cần được bảo vệ, phục hồi và tăng cường, thay vì chỉ là đối tượng của các nghĩa vụ tuân thủ pháp luật. Điều này càng trở nên quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng những bất định về điều kiện thủy văn, nguy cơ thiên tai và khả năng phục hồi của các hệ sinh thái sau khai thác.

Song song với sự thay đổi về tư duy quản lý, công nghệ cũng đang mở rộng khả năng lập kế hoạch và dự báo cho quá trình đóng cửa mỏ. Các công cụ như mô tả đặc tính quặng dựa trên AI, phân tích siêu phổ và các nền tảng phân tích dữ liệu có thể hỗ trợ nhận diện sớm hơn các rủi ro môi trường, nâng cao độ chính xác của dự báo và cho phép triển khai các giải pháp khắc phục có mục tiêu. Nhờ đó, việc xác định mục tiêu đóng cửa mỏ trở nên cụ thể và chính xác hơn, trong khi các bước triển khai có thể được cập nhật, điều chỉnh linh hoạt theo dữ liệu thực tế trong suốt vòng đời của mỏ.

4. Quản lý rủi ro và dự báo chi phí đóng cửa mỏ

Chi phí đóng cửa mỏ thường bị đánh giá thấp ở giai đoạn lập kế hoạch ban đầu, dẫn đến áp lực tài chính đáng kể khi mỏ kết thúc vòng đời. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc đánh giá rủi ro còn rời rạc, dữ liệu về điều kiện thực địa chưa đầy đủ và những giả định quá lạc quan về hiệu quả của các biện pháp phục hồi môi trường sau khai thác.

Bên cạnh đó, các mô hình ước tính chi phí truyền thống ngày càng bộc lộ hạn chế khi không theo kịp sự thay đổi của các nghĩa vụ đóng cửa mỏ. Quy định pháp luật liên tục được cập nhật, trong khi tác động của biến đổi khí hậu và kỳ vọng của cộng đồng, các bên liên quan cũng không ngừng thay đổi. Tuy nhiên, ở nhiều dự án, công tác lập kế hoạch kỹ thuật và kế hoạch tài chính vẫn thiếu sự gắn kết, còn mô hình chi phí ít được rà soát và điều chỉnh theo thực tế. Hệ quả là việc đóng cửa mỏ thường chỉ được xử lý khi các vấn đề đã phát sinh, khiến các nghĩa vụ bị dồn lại và chi phí thực hiện tăng lên đáng kể.

Ở quy mô toàn cầu, quá trình đóng cửa mỏ cũng đang đối mặt với nhiều thách thức mới. Các doanh nghiệp phải cân đối nguồn lực tài chính để đáp ứng các nghĩa vụ pháp lý trong bối cảnh nhiều tập đoàn tái cơ cấu danh mục đầu tư, thoái vốn khỏi các tài sản khai khoáng và chịu áp lực thực hiện mục tiêu Chuyển dịch công bằng. Thực tế từ nhiều dự án đóng cửa mỏ trên thế giới cho thấy những sai lệch trong ước tính chi phí ở giai đoạn đầu có thể để lại hậu quả lâu dài, nhấn mạnh sự cần thiết phải thường xuyên rà soát, cập nhật dự báo chi phí và điều chỉnh kế hoạch tài chính trong suốt vòng đời của mỏ.

Để giảm thiểu những rủi ro này, nhiều doanh nghiệp khai khoáng đang chuyển sang áp dụng các phương pháp mô hình hóa chi phí theo xác suất, kết hợp đánh giá rủi ro, lập kế hoạch theo kịch bản và phân tích sự bất định. Đồng thời, các công nghệ mới như bản sao số, hệ thống tính toán chi phí dựa trên GIS và trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là các mô hình máy học, đang nâng cao khả năng dự báo chi phí đóng cửa với độ chính xác và tính linh hoạt cao hơn. Khi được kết hợp với phương pháp quản lý dựa trên rủi ro và hệ thống quản lý tri thức hiệu quả, các công cụ này giúp doanh nghiệp chuyển từ cách tiếp cận thụ động, đáp ứng yêu cầu tuân thủ sang chiến lược chủ động, hướng tới bảo đảm năng lực tài chính và kết quả đóng cửa mỏ bền vững.

5. Biến đóng cửa mỏ thành cơ hội tái phát triển và chuyển đổi

Đóng cửa mỏ không chỉ là quá trình chấm dứt hoạt động khai thác mà còn mở ra cơ hội tái phát triển không gian, phục hồi hệ sinh thái và tạo động lực phát triển mới cho cộng đồng địa phương. Đây cũng là thời điểm để doanh nghiệp khai khoáng thể hiện vai trò trong thúc đẩy Chuyển dịch công bằng, chuyển từ tư duy thực hiện nghĩa vụ sang tạo ra giá trị lâu dài về kinh tế, xã hội và môi trường.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, việc xây dựng tầm nhìn về sử dụng đất sau khai thác cần được thực hiện ngay từ giai đoạn quy hoạch dự án, với sự tham gia của chính quyền, cộng đồng và các bên liên quan. Đối với những mỏ có vòng đời ngắn, quá trình xây dựng tầm nhìn này còn giúp tăng cường sự đồng thuận xã hội và tạo nền tảng cho các hoạt động chuyển đổi sau khi mỏ ngừng khai thác khoáng sản.

Tái phát triển Nhà máy tinh luyện Vale, ngoại ô London. Nguồn: ERM

Trong quá trình tái phát triển, phương án sử dụng đất sau khai thác giữ vai trò trung tâm. Việc đánh giá tổng thể điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội của khu vực sẽ giúp xác định các hạn chế phát triển, đồng thời nhận diện những cơ hội tạo ra giá trị mới thông qua phục hồi hệ sinh thái, phát triển hạ tầng, năng lượng tái tạo, nông nghiệp hoặc du lịch. Những giải pháp ngắn hạn khó có thể mang lại hiệu quả bền vững; thay vào đó, tái phát triển mỏ đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, cách tiếp cận sáng tạo và cam kết quản lý trong nhiều năm sau khi đóng cửa.

Kế hoạch đóng cửa mỏ cũng cần được xây dựng trên cơ sở hiểu rõ nhu cầu, nguyện vọng của cộng đồng và các chủ thể có quyền lợi liên quan. Cộng đồng địa phương cần được tham gia vào quá trình định hình tương lai của khu vực, đồng thời các kế hoạch chuyển đổi phải tính đến mức độ phụ thuộc của địa phương vào hoạt động khai khoáng, từ việc duy trì hạ tầng thiết yếu đến tạo sinh kế mới thông qua đào tạo lại, nâng cao kỹ năng và phát triển nguồn nhân lực.

Thực tiễn tại nhiều quốc gia cho thấy cách tiếp cận này có thể mang lại những giá trị lâu dài. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, một số khu vực khai thác cũ đã được chuyển đổi thành vùng sản xuất rượu vang; ở các khu vực khô hạn của Nam Phi, hệ thống cấp nước phục vụ khai thác tiếp tục được duy trì như một hạ tầng thiết yếu cho cộng đồng. Trong khi đó, các mô hình hợp tác với cộng đồng bản địa, thỏa thuận chia sẻ lợi ích và quy hoạch sử dụng đất tại Panama và Argentina đã góp phần tạo ra những lợi ích bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường.

Thông điệp rút ra là, nếu được chuẩn bị và thực hiện bài bản, đóng cửa mỏ sẽ không chỉ đánh dấu sự kết thúc của một dự án khai khoáng mà còn trở thành nền tảng cho sự phát triển của địa phương trong nhiều thập kỷ tiếp theo.

Kết luận

Đóng cửa mỏ không chỉ nhằm bảo đảm an toàn địa kỹ thuật hay giảm thiểu các rủi ro môi trường mà còn là cơ hội để tạo dựng giá trị bền vững cho cộng đồng, hệ sinh thái và chính doanh nghiệp. Việc thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ đóng cửa mỏ không chỉ góp phần nâng cao uy tín của các doanh nghiệp mà còn củng cố hình ảnh của toàn ngành khai khoáng. Khi các yêu cầu về phát triển bền vững và ESG ngày càng được coi trọng, những doanh nghiệp chủ động lập kế hoạch đóng cửa mỏ toàn diện từ sớm, gắn kết các bên liên quan và định hướng tái sử dụng đất sau khai thác sẽ có nhiều cơ hội chuyển một điểm kết của hoạt động khai thác thành khởi đầu cho những giá trị mới, lâu dài và bền vững./.